१.३ भौगोलिक विविधता, जलवायु अवस्था, जनजीवन र जीविकोपार्जन

प्रथम पत्र — सामान्य अध्ययन तथा सामान्य सचेतना | खण्ड १.३ | अद्यावधिक: सेप्टेम्बर २०२६

१. नेपालको भौगोलिक विविधता (Geographical Diversity of Nepal)

१.१ परिचय

नेपाल क्षेत्रफलको दृष्टिले सानो (नयाँ नक्साअनुसार १,४७,५१६ वर्ग किलोमिटर) भए पनि उचाइको दृष्टिले विश्वकै अद्वितीय भौगोलिक विविधता भएको मुलुक हो। यहाँ संसारकै सर्वोच्च शिखर सगरमाथा (८,८४८.८६ मिटर) देखि समुद्र सतहबाट केवल ५९ मिटरमाथि रहेको मुखियापट्टी मुसहर्निया (धनुषा) सम्मको उचाइको भिन्नता पाइन्छ। यसरी लगभग ८,७९० मिटरको उचाइ भिन्नता भएको अर्को मुलुक संसारमा छैन।

परम्परागत रूपमा नेपाललाई उचाइका आधारमा ६१० मिटर (२,००० फिट) र ४,८७७ मिटर (१६,००० फिट) उचाइका सीमारेखा तय गरी हिमाली, पहाडी र तराई गरी तीन भौगोलिक क्षेत्रमा विभाजन गरिन्छ।

१.२ हिमाली क्षेत्र (Himalayan Region)

• उचाइ: ४,८७७ मिटर (१६,००० फिट) भन्दा माथि — ८,८४८.८६ मिटरसम्म।
• क्षेत्रफल: नेपालको कुल भूभागको लगभग १५%।
• भौगोलिक विशेषता:
  • यो क्षेत्र हिमाल, हिमनदी (ग्लेसियर), हिमताल र हिमशृङ्खलाले भरिपूर्ण छ।
  • संसारका ८,००० मिटरभन्दा अग्ला १४ हिमालमध्ये ८ वटा नेपालमा (पूर्ण वा सीमावर्ती रूपमा) अवस्थित छन्।
  • प्रमुख हिमालहरू: सगरमाथा (८,८४८.८६ मि.), कञ्चनजङ्घा (८,५८६ मि.), ल्होत्से (८,५१६ मि.), मकालु (८,४८५ मि.), चोयु (८,१८८ मि.), धौलागिरी (८,१६७ मि.), मनास्लु (८,१६३ मि.), अन्नपूर्ण प्रथम (८,०९१ मि.)।
  • यस क्षेत्रलाई मुख्य हिमाल, भित्री हिमाल र सीमान्त हिमाल गरी तीन भागमा बाँड्न सकिन्छ।
• हिमाली जिल्लाहरू (१६ वटा): ताप्लेजुङ, सङ्खुवासभा, सोलुखुम्बु, दोलखा, सिन्धुपाल्चोक, रसुवा, धादिङ, गोरखा, मनाङ, मुस्ताङ, डोल्पा, मुगु, हुम्ला, बझाङ, बाजुरा र दार्चुला (पूर्ण वा आंशिक रूपमा हिमाली क्षेत्रमा पर्ने)।

१.३ पहाडी क्षेत्र (Hilly Region)

• उचाइ: ६१० मिटर (२,००० फिट) देखि ४,८७७ मिटर (१६,००० फिट) सम्म।
• क्षेत्रफल: नेपालको कुल भूभागको लगभग ६८% — तीन क्षेत्रमध्ये सबैभन्दा ठूलो।
• भौगोलिक विशेषता:
  • यो क्षेत्र महाभारत शृङ्खला, चुरे (सीमान्त) शृङ्खला र यी दुई शृङ्खलाबीचका उपत्यका तथा भित्री मधेशले बनेको छ।
  • महाभारत र चुरे शृङ्खलाबीचमा पर्ने समथर भूभागलाई भित्री मधेश (Dun Valley) भनिन्छ — जस्तै: दाङ, चितवन, मकवानपुर (हेटौँडा), उदयपुर (त्रियुगा) र सुर्खेत।
  • यस क्षेत्रमा बहने नदीहरूले गहिरा गल्छी (Gorge) निर्माण गरेका छन्।
• प्रमुख उपत्यका र समथर भूभाग:
  • काठमाडौँ उपत्यका (सबैभन्दा ठूलो र सबैभन्दा विकसित)
  • पोखरा उपत्यका
  • सुर्खेत उपत्यका
  • दाङ उपत्यका (भित्री मधेशको सबैभन्दा ठूलो)
• पहाडी जिल्लाहरू: इलाम, पाँचथर, तेह्रथुम, धनकुटा, भोजपुर, खोटाङ, ओखलढुङ्गा, रामेछाप, काभ्रेपलाञ्चोक, सिन्धुली, नुवाकोट, धादिङ, लमजुङ, तनहुँ, कास्की, स्याङ्जा, पर्वत, बागलुङ, म्याग्दी, प्युठान, रोल्पा, रुकुम, जाजरकोट, दैलेख, कालिकोट, अछाम, डोटी, बैतडी, डडेल्धुरा, पाल्पा, अर्घाखाँची, गुल्मी लगायत (पूर्ण वा आंशिक रूपमा)।

१.४ तराई क्षेत्र (Terai Region)

• उचाइ: ५९ मिटर (मुखियापट्टी मुसहर्निया, धनुषा — नेपालको सबैभन्दा होचो बिन्दु) देखि ६१० मिटर (२,००० फिट) सम्म।
• क्षेत्रफल: नेपालको कुल भूभागको लगभग १७%।
• भौगोलिक विशेषता:
  • यो गङ्गाको समथर मैदानको उत्तरी विस्तार हो।
  • यसलाई बाहिरी मधेश, भावर क्षेत्र र भित्री मधेश गरी विभाजन गर्न सकिन्छ।
  • यो क्षेत्र कृषिको लागि अत्यन्त उर्वर छ र नेपालको अन्न भण्डार को रूपमा परिचित छ।
• तराईका जिल्लाहरू (२१ वटा): झापा, मोरङ, सुनसरी, सप्तरी, सिरहा, धनुषा, महोत्तरी, सर्लाही, रौतहट, बारा, पर्सा, चितवन (आंशिक), नवलपुर (बर्दघाट सुस्ता पूर्व), परासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम), रूपन्देही, कपिलवस्तु, दाङ (आंशिक), बाँके, बर्दिया, कैलाली र कञ्चनपुर।
  • नोट: नवलपरासीलाई एउटै जिल्ला मानी गणना गर्दा (पुरानो विभाजनअनुसार) तराईका जिल्लाको सङ्ख्या २० हुन्छ। केही वर्गीकरणमा उदयपुर र मकवानपुरका भित्री मधेश भाग पनि यसै क्षेत्रमा गणना गरिन्छ।

१.५ उचाइगत विविधताको सारांश तालिका

२. नेपालको जलवायु अवस्था (Climatic Conditions of Nepal)

२.१ जलवायुको सामान्य परिचय

नेपालको जलवायु मुख्यतया मनसुन प्रणाली द्वारा सञ्चालित छ। भौगोलिक विविधता र उचाइको भिन्नताका कारण यहाँ उष्ण (ट्रपिकल) देखि ध्रुवीय/हिमवृत्तीयसम्मको जलवायु पाइन्छ। उचाइका आधारमा नेपाललाई पाँच प्रमुख जलवायु क्षेत्रमा विभाजन गर्न सकिन्छ।

२.२ जलवायु क्षेत्रहरू (Climatic Zones)

क) उष्ण मनसुनी जलवायु (Tropical Monsoon Climate)

• उचाइ: १,२०० मिटरसम्म।
• क्षेत्र: तराई, भावर र भित्री मधेश।
• तापक्रम: गर्मीयाममा ३५°C – ४५°C सम्म; हिउँदयाममा ८°C – १५°C।
• वर्षा: वार्षिक १,५०० मिमि – २,५०० मिमि।
• विशेषता: गर्मीयाममा अत्यधिक गर्मी र हिउँदयाममा हल्का चिसो; मनसुनको प्रत्यक्ष प्रभाव। धान, उखु, जुट खेतीको लागि उपयुक्त।

ख) उपोष्ण जलवायु (Subtropical Climate)

• उचाइ: १,२०० मिटर – २,१०० मिटर।
• क्षेत्र: पहाडको तल्लो भाग र नदी उपत्यकाहरू।
• तापक्रम: गर्मीयाममा २५°C – ३०°C; हिउँदयाममा २°C – १०°C।
• वर्षा: वार्षिक १,००० मिमि – २,००० मिमि।
• विशेषता: न्यानो र आर्द्र। मकै, कोदो, आलु, तरकारी र सुन्तलाजस्ता फलफूलको खेतीको लागि प्रसिद्ध।

ग) समशीतोष्ण जलवायु (Temperate Climate)

• उचाइ: २,१०० मिटर – ३,३०० मिटर।
• क्षेत्र: पहाडको मध्य र माथिल्लो भाग।
• तापक्रम: गर्मीयाममा १५°C – २०°C; हिउँदयाममा ०°C देखि शून्यभन्दा तलसम्म।
• वर्षा: वार्षिक ५०० मिमि – १,५०० मिमि।
• विशेषता: चिसो र मध्यम आर्द्र जलवायु। गहुँ, जौ, फापर, स्याउ र अलैँची खेतीको लागि उपयुक्त।

घ) अल्पाइन जलवायु (Alpine Climate)

• उचाइ: ३,३०० मिटर – ५,००० मिटर।
• क्षेत्र: हिमालको फेदी र उच्च पहाडी भेग।
• तापक्रम: गर्मीयाममा ५°C – १०°C; हिउँदयाममा -५°C देखि -२०°C सम्म।
• वर्षा: प्रायः हिउँको रूपमा; वार्षिक २०० मिमि – ५०० मिमि।
• विशेषता: वनस्पति विरल; यार्सागुम्बा, पाँचऔंले, सुगन्धकोकिला जस्ता बहुमूल्य जडीबुटी पाइन्छ। याक, च्याङ्ग्रा, भेडा पालन प्रमुख पेशा।

ङ) टुन्ड्रा / हिमवृत्तीय जलवायु (Tundra / Nival Climate)

• उचाइ: ५,००० मिटरभन्दा माथि (स्थायी हिमरेखा माथि)।
• तापक्रम: सधैँ शून्यभन्दा तल; -१०°C देखि -४०°C सम्म।
• वर्षा: हिउँको रूपमा मात्र।
• विशेषता: स्थायी बसोबास न्यून; हिमनदी र हिमतालको क्षेत्र।

२.३ नेपालमा वर्षा वितरणको ढाँचा

• सबैभन्दा बढी वर्षा हुने स्थान: लुम्ले (कास्की, पोखरा नजिकै) — वार्षिक औसत ४,५०० मिमिभन्दा बढी।
• सबैभन्दा कम वर्षा हुने स्थान: मनाङ र मुस्ताङ क्षेत्र (वर्षा छायाँ क्षेत्र) — वार्षिक ३०० मिमिभन्दा कम।
• मनसुन अवधि: जुनदेखि सेप्टेम्बरसम्म — वार्षिक वर्षाको करिब ८०% यही अवधिमा हुन्छ।
• वर्षा छायाँ क्षेत्र (Rain Shadow Area): हिमालले दक्षिणबाट आउने ओसिलो हावालाई रोक्ने हुनाले हिमालको उत्तरी ढलान (मनाङ, मुस्ताङ, डोल्पाको माथिल्लो भाग) मा वर्षा अत्यन्त कम हुन्छ।

२.४ जलवायु परिवर्तनको प्रभाव (Impacts of Climate Change in Nepal)

• हिमनदी पग्लिने क्रम तीव्र।
• हिमताल विस्फोट (GLOF) को जोखिम वृद्धि।
• अनियमित वर्षा र बाढी–पहिरोको प्रकोप बढ्दो।
• कृषि उत्पादनमा ह्रास।
• जैविक विविधतामा नकारात्मक असर।
• नेपाल जलवायु परिवर्तनको उच्च जोखिममा रहेका मुलुकहरूमध्ये एक हो (विश्व जोखिम सूचकांक अनुसार)।

३. जनजीवन र जीविकोपार्जन (Livelihood & Lifestyle)

३.१ हिमाली क्षेत्रको जनजीवन र जीविकोपार्जन

• जनसङ्ख्या: नेपालको कुल जनसङ्ख्याको लगभग ६.०८% (राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार)।
• प्रमुख जातजाति: शेर्पा, भोटे (भोटिया), थकाली, मनाङ्गे (नेसाङ), लोप्पा (लोवा), बारगाउँले, डोल्पाली आदि।
• जीविकोपार्जनका प्रमुख स्रोत:
  • पशुपालन: याक, च्याङ्ग्रा, भेडा पालन — ऊन, छुर्पी, नौनी र मासु उत्पादन।
  • पर्यटन: हिमाल आरोहण, पदयात्रा (ट्रेकिङ), होमस्टे सञ्चालन।
  • जडीबुटी सङ्कलन: यार्सागुम्बा, पाँचऔंले, जटामसी, सुगन्धकोकिला आदि।
  • व्यापार: सीमापार व्यापार (तिब्बत/चीनसँग) र हस्तकला।
• जीवनशैली: कठोर हावापानी अनुकूल — बाक्लो ऊनी कपडा, ढुङ्गा–काठको घर; बौद्ध धर्म र बोन धर्मको प्रभाव; यार्सागुम्बा टिप्ने मौसममा घुम्ती बसोबास।
• प्रमुख चाडपर्व: ल्होसार, मणिरिम्दु, यार्तुङ (घोडादौड पर्व) आदि।

३.२ पहाडी क्षेत्रको जनजीवन र जीविकोपार्जन

• जनसङ्ख्या: नेपालको कुल जनसङ्ख्याको लगभग ४०.३१% (जनगणना २०७८ अनुसार)।
• प्रमुख जातजाति: बाहुन, क्षेत्री, नेवार, तामाङ, मगर, गुरुङ, राई, लिम्बू, सुनुवार, थकाली लगायत आदिवासी जनजाति तथा कामी, दमाई, सार्की लगायत दलित समुदायको बसोबास।
• जीविकोपार्जनका प्रमुख स्रोत:
  • कृषि: मकै, कोदो, गहुँ, आलु, तरकारी र सिँचाइ भएका ठाउँमा धान — परम्परागत सीढीदार (टेरेस) खेती।
  • पशुपालन: गाई, भैँसी, बाख्रा, कुखुरा — दूध र मासु उत्पादन।
  • विदेशी रोजगारी: यस क्षेत्रबाट ठूलो सङ्ख्यामा युवाहरू खाडी मुलुक, मलेसिया, युरोप, अमेरिका, अस्ट्रेलिया लगायतमा गएका छन्; रेमिट्यान्स प्रमुख आयस्रोत।
  • पर्यटन तथा होटल व्यवसाय: ग्रामीण पर्यटन, होमस्टे, ट्रेकिङ गाइड।
  • सरकारी सेवा, शिक्षण, स्वास्थ्य र व्यपार: मुख्यतः सहरी क्षेत्रमा केन्द्रित।
• जीवनशैली: मध्यम हावापानी अनुकूल — काठ, ढुङ्गा र माटोको घर; हिन्दू र बौद्ध धर्मको मिश्रित संस्कृति; पर्म, भेला जस्ता सामुदायिक परम्परा; आधुनिकता र परम्पराको मिश्रण।
• प्रमुख चाडपर्व: दसैं, तिहार, माघे सङ्क्रान्ति, तीज, जनैपूर्णिमा, बुद्ध जयन्ती, उभौली–उधौली आदि।
• बसाइँसराइ: पहाडबाट तराई र सहरतर्फ बसाइँसराइको दर उच्च।

३.३ तराई क्षेत्रको जनजीवन र जीविकोपार्जन

• जनसङ्ख्या: नेपालको कुल जनसङ्ख्याको लगभग ५३.६१% (जनगणना २०७८ अनुसार)।
• प्रमुख जातजाति: थारू, धानुक, सतार, झाँगड, राजवंशी, मुसहर, मझि, कोइरी, यादव, तेली, मुसलमान, मधेसी ब्राह्मण, राजपूत आदि।
• जीविकोपार्जनका प्रमुख स्रोत:
  • कृषि (प्रमुख): धान, गहुँ, उखु, जुट, तोरी, दलहन, तरकारी — नेपालको अन्न भण्डार; व्यवसायिक र आधुनिक कृषि प्रणाली बढ्दो।
  • उद्योग र व्यापार: चिनी मिल, जुट मिल, तेल मिल, इँटा भट्टा, कपडा उद्योग; ठूला व्यापारिक केन्द्रहरू (वीरगन्ज, विराटनगर, भैरहवा, नेपालगन्ज)।
  • सेवा क्षेत्र: शिक्षा, स्वास्थ्य, बैंकिङ, यातायात।
  • विदेशी रोजगारी: उल्लेखनीय सङ्ख्यामा युवाहरू विदेशमा कार्यरत।
• जीवनशैली: उष्ण हावापानी अनुकूल — पातला कपडा, कच्ची–पक्की घर; हिन्दू, इस्लाम, बौद्ध, किरात धर्मको प्रभाव; संयुक्त परिवार प्रथा।
• प्रमुख चाडपर्व: छठ, होली, दसैं, तिहार (दिपावली), ईद, बकर ईद, माघी आदि।
• थारू समुदाय: तराईका आदिवासी जनजाति — माछा मार्ने, शिकार गर्ने र परम्परागत कृषिमा पोख्त; माघी उनको प्रमुख पर्व।

४. भौगोलिक क्षेत्रअनुसार जीविकोपार्जन र जीवनशैलीको तुलना

५. लोकसेवा परीक्षाका लागि महत्त्वपूर्ण तथ्यहरू (Quick Revision)

५.१ जनसङ्ख्या तथा जनघनत्व (राष्ट्रिय जनगणना २०७८)

• जनसङ्ख्या वितरण: तराई ५३.६१%, पहाड ४०.३१%, हिमाल ६.०८%।
• जनघनत्व: राष्ट्रिय औसत १९८ जना प्रति वर्ग कि.मि. — तराई ४६०, पहाड १९२, हिमाल ३४।
• सबैभन्दा बढी जनसङ्ख्या भएको प्रदेश: बागमती प्रदेश (करिब ६१ लाख; कुल जनसङ्ख्याको करिब २१%)।
• सबैभन्दा कम जनसङ्ख्या भएको प्रदेश: कर्णाली प्रदेश।
• क्षेत्रफलमा सबैभन्दा सानो तथा जनघनत्व सबैभन्दा बढी भएको प्रदेश: मधेश प्रदेश।
• सबैभन्दा बढी जनसङ्ख्या तथा जनघनत्व भएको जिल्ला: काठमाडौँ (२०,४१,५८७ जना)।
• सबैभन्दा कम जनसङ्ख्या तथा जनघनत्व भएको जिल्ला: मनाङ (५,६५८ जना)।

५.२ प्राकृतिक सम्पदा सम्बन्धी तथ्यहरू

• युनेस्को विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत प्राकृतिक क्षेत्र (२ वटा): सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज (सन् १९७९) र चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज (सन् १९८४)।
• रामसार क्षेत्र (सिमसार क्षेत्र — १० वटा): कोशी टप्पु वन्यजन्तु आरक्षण (पहिलो रामसार क्षेत्र, सन् १९८७), घोडाघोडी ताल, बिसहजारी ताल, रारा ताल, फोक्सुण्डो ताल, गोसाइँकुण्ड, गोक्यो ताल, माईपोखरी, पोखरा उपत्यकाका ताल समूह (९ ताल) र जगदीशपुर जलाशय।

६. निष्कर्ष

नेपालको भौगोलिक विविधताले यहाँको जलवायु, जनजीवन, संस्कृति र अर्थतन्त्रमा गहिरो प्रभाव पारेको छ। हिमाल, पहाड र तराई — तीनै क्षेत्रका आ–आफ्नै विशेषता, चुनौती र सम्भावनाहरू छन्। लोकसेवा आयोगको परीक्षामा यस विषयबाट प्रश्नहरू प्रायः भौगोलिक क्षेत्रको पहिचान, जलवायु क्षेत्रको वर्गीकरण, जनजीविकाका स्रोत र तुलनात्मक विश्लेषण मा केन्द्रित हुन्छन्। तसर्थ माथिका तथ्यहरूलाई राम्ररी मनन गरी परीक्षाको तयारी गर्नुहोस्।