नेपालको संविधान २०७२ – भाग १ देखि ५ र अनुसूची १ देखि ९
Constitution of Nepal 2015 — Part 1 to Part 5 and Schedules 1 to 9 (Detailed Notes in Nepali–English for PSC / Loksewa Exam)
१. नेपालको संविधान २०७२ – सामान्य परिचय (General Introduction)
नेपालको संविधान, २०७२ (Constitution of Nepal, 2015) नेपालको सातौँ र वर्तमान संविधान हो। यो संविधान संविधानसभा (दोस्रो) बाट पारित गरी जारी गरिएको हो। यो जनताका प्रतिनिधिले पारित गरेको पहिलो र जनतामाझ गएर मस्यौदा तयार गरिएको पहिलो संविधान पनि हो।
| विवरण (Particulars) | तथ्य (Fact) |
|---|---|
| नाम (Name) | नेपालको संविधान, २०७२ (The Constitution of Nepal, 2072) |
| पारित मिति (Passed) | २०७२ भदौ ३० (16 September 2015) — संविधानसभाबाट दुई तिहाइभन्दा बढी मतले |
| हस्ताक्षर/प्रमाणिकरण (Signed) | २०७२ असोज १ — संविधानसभाका बहुमत सदस्यबाट हस्ताक्षर, सभाध्यखबाट प्रमाणीकरण |
| जारी/प्रारम्भ मिति (Promulgated) | २०७२ असोज ३ (20 September 2015) — तत्कालीन राष्ट्रपति डा. रामवरण यादवबाट जारी। यही मिति संविधान दिवस (Constitution Day) का रूपमा मनाइन्छ। |
| अङ्ग संरचना (Structure) | ३५ भाग (Parts), ३०८ धारा (Articles) र ९ अनुसूची (Schedules) |
| प्रतिस्थापन (Replaced) | नेपालको अन्तरिम संविधान, २०६३ (25 भाग, १६७ धारा, ४ अनुसूची) |
| संशोधन (Amendments) | २ पटक — पहिलो संशोधन २०७२ र दोस्रो संशोधन २०७७ |
| राज्यको स्वरूप (Nature of State) | स्वतन्त्र, अविभाज्य, सार्वभौमसत्तासम्पन्न, धर्मनिरपेक्ष, समावेशी, लोकतान्त्रिक, समाजवादउन्मुख, सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रात्मक राज्य (धारा ४) |
| संविधान दिवस (Constitution Day) | हरेक वर्ष असोज ३ गते |
१.१ संविधानका संशोधनहरू (Amendments)
- पहिलो संशोधन (First Amendment), २०७२: व्यवस्थापिका–संसदबाट २०७२ माघ १९ गते पारित र राष्ट्रपतिबाट २०७२ फागुन १६ गते प्रमाणीकरण। यसबाट धारा ४२, ८४ र २८६ संशोधन भयो (सामानुपातिक समावेशी प्रतिनिधित्व, संविधानसभाको निर्वाचन र निर्वाचन क्षेत्र निर्धारणसम्बन्धी व्यवस्था)।
- दोस्रो संशोधन (Second Amendment), २०७७: प्रतिनिधि सभामा २०७७ जेठ ९ गते दर्ता, जेठ ३१ गते पारित र राष्ट्रपतिबाट २०७७ असार ४ गते प्रमाणीकरण। यसबाट कालापानी, लिम्पियाधुरा र लिपुलेक समेटिएको नेपालको नयाँ नक्सा निशान छाप (अनुसूची ३) र संवैधानिक व्यवस्थामा समावेश गरियो।
१.२ नेपालका सात संविधानहरू (Seven Constitutions of Nepal)
| क्र.सं. | संविधान (Constitution) | वर्ष (BS / AD) | मुख्य विशेषता (Key Feature) |
|---|---|---|---|
| १ | नेपाल सरकार ऐन, २००४ | २००४ / 1948 | नेपालको पहिलो लिखित संविधान; प्रधानमन्त्री पद्मशमशेरबाट जारी |
| २ | नेपाल अन्तरिम शासन विधान, २००७ | २००७ / 1951 | प्रजातन्त्र प्राप्तिपछिको अन्तरिम विधान |
| ३ | नेपाल अधिराज्यको संविधान, २०१५ | २०१५ / 1959 | प्रथम संसदीय निर्वाचन (२०१५) यसैका आधारमा |
| ४ | नेपालको संविधान, २०१९ | २०१९ / 1962 | पञ्चायत व्यवस्था; २० भाग, ९७ धारा, ६ अनुसूची; राजा महेन्द्रबाट जारी |
| ५ | नेपाल अधिराज्यको संविधान, २०४७ | २०४७ / 1990 | बहुदलीय प्रजातन्त्र र संवैधानिक राजतन्त्र |
| ६ | नेपालको अन्तरिम संविधान, २०६३ | २०६३ / 2007 | २५ भाग, १६७ धारा, ४ अनुसूची; गणतन्त्र घोषणा (२०६५ जेठ १५) यसैअन्तर्गत |
| ७ | नेपालको संविधान, २०७२ | २०७२ / 2015 | वर्तमान संविधान; ३५ भाग, ३०८ धारा, ९ अनुसूची; सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र |
२. भाग १ – प्रारम्भिक (Part 1 – Preliminary): धारा १ देखि ९
२.१ धारा १ – संविधान मूल कानून (Article 1 – Constitution as Fundamental Law)
- यो संविधान नेपालको मूल कानून (Fundamental Law) हो।
- यो संविधानसँग बाझिने गरी बनेको कानून बाझिए हदसम्म बदर (void to the extent of inconsistency) हुन्छ।
- यो संविधानको पालना गर्नु प्रत्येक व्यक्तिको कर्तव्य हुनेछ।
२.२ धारा २ – सार्वभौमसत्ता (Article 2 – Sovereignty)
- नेपालको सार्वभौमसत्ता (Sovereignty) र राजकीय शक्ति (State Authority) नेपाली जनतामा निहित छ।
- दोस्रो संशोधन (२०७७) बाट यस धारामा कालापानी, लिम्पियाधुरा र लिपुलेकसहितको नेपालको भूभाग/नक्सासम्बन्धी व्यवस्था समावेश गरिएको हो।
२.३ धारा ३ – नेपाली जनता राज्य शक्तिको स्रोत (Article 3 – Nepali People as Source of State Power)
- नेपाली जनता राज्य शक्तिको स्रोत (Source of State Power) हुन्।
- नेपाली जनताले यो संविधानको व्यवस्था बमोजिम राज्य शक्ति प्रयोग गर्नेछन्।
२.४ धारा ४ – नेपाल राज्यको परिभाषा (Article 4 – Definition of the State of Nepal)
नेपाल एक स्वतन्त्र (Independent), अविभाज्य (Indivisible), सार्वभौमसत्तासम्पन्न (Sovereign), धर्मनिरपेक्ष (Secular), समावेशी (Inclusive), लोकतान्त्रिक (Democratic), समाजवादउन्मुख (Socialism-oriented), सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रात्मक (Federal Democratic Republican) राज्य हो।
परीक्षामा बारम्बार सोधिने: "नेपाल राज्यको परिभाषा कुन धारामा छ?" — उत्तर: धारा ४।
२.५ धारा ५ – धर्मनिरपेक्षको व्याख्या (Article 5 – Explanation of "Secular")
- धारा ४ मा उल्लिखित "धर्मनिरपेक्ष" भन्नाले सनातनदेखि चल्दै आएको धर्म, संस्कृतिको संरक्षण लगायत धार्मिक, सांस्कृतिक स्वतन्त्रता बुझिनेछ।
- अर्थात् संविधानले धर्मनिरपेक्षताको अर्थ धर्मविरोधी नभई सबै धर्मको समान संरक्षण र स्वतन्त्रता भन्ने बुझाउँछ।
२.६ धारा ६ – राष्ट्रभाषा (Article 6 – National Languages)
- नेपालमा बोलिने सबै मातृभाषा (All Mother Tongues) राष्ट्रभाषा हुन्।
- (जनगणना २०७८ अनुसार नेपालमा १२४ भाषा र १४२ जातजाति छन्।)
२.७ धारा ७ – सरकारी कामकाजको भाषा (Article 7 – Official Language)
- धारा ७(१): देवनागरी लिपिमा लेखिने नेपाली भाषा नेपालको सरकारी कामकाजको भाषा हुनेछ।
- धारा ७(२): प्रदेशले आफ्नो प्रदेशभित्र बहुसङ्ख्यक जनताले बोल्ने भाषा(हरू)लाई सरकारी कामकाजको भाषाका रूपमा अवलम्बन गर्न सक्नेछ।
- धारा ७(३): नेपालमा बोलिने भाषाहरूको विषयमा भाषा आयोग (Language Commission) को सिफारिसमा नेपाल सरकारले निर्णय गर्नेछ।
२.८ धारा ८ – राष्ट्रिय झण्डा (Article 8 – National Flag)
- नेपालको राष्ट्रिय झण्डा यो संविधानको अनुसूची १ (Schedule 1) मा उल्लेख गरिए बमोजिमको हुनेछ।
- झण्डा बनाउने विधि पनि अनुसूची १ मै छ।
२.९ धारा ९ – राष्ट्रिय गान, निशान छाप आदि (Article 9 – National Anthem, Coat of Arms, etc.)
- धारा ९(१): नेपालको राष्ट्रिय गान अनुसूची २ मा उल्लेख गरिए बमोजिमको हुनेछ।
- धारा ९(२): नेपालको निशान छाप अनुसूची ३ मा उल्लेख गरिए बमोजिमको हुनेछ।
- धारा ९(३): माथि उल्लेखित कुराका साथै नेपाल सरकारले अन्य राष्ट्रिय महत्त्वका विषय नेपाल राजपत्रमा सूचना प्रकाशित गरी निर्धारण गर्न सक्नेछ।
- यसै आधारमा घोषित: राष्ट्रिय फूल – लालीगुराँस, राष्ट्रिय रङ – क्रिमसन (गाढा रातो); साथै गाई राष्ट्रिय जनावर र डाँफे राष्ट्रिय चरा घोषित छन्।
भाग १ – झट्ट हेर्न मिल्ने बुँदाहरू (Quick Recap – Part 1)
| विषय | धारा |
|---|---|
| संविधान मूल कानून | धारा १ |
| सार्वभौमसत्ता र राजकीय शक्ति (जनतामा निहित) | धारा २ |
| राज्य शक्तिको स्रोत (नेपाली जनता) | धारा ३ |
| नेपाल राज्यको परिभाषा | धारा ४ |
| धर्मनिरपेक्षको व्याख्या | धारा ५ |
| राष्ट्रभाषा (सबै मातृभाषा) | धारा ६ |
| सरकारी कामकाजको भाषा | धारा ७ |
| राष्ट्रिय झण्डा | धारा ८ |
| राष्ट्रिय गान, निशान छाप, अन्य राष्ट्रिय विषय | धारा ९ |
३. भाग २ – नागरिकता (Part 2 – Citizenship): धारा १० देखि १५
३.१ धारा १० – नागरिकतासम्बन्धी मूल व्यवस्था (Article 10 – Provisions relating to Citizenship)
- कुनै पनि नेपाली नागरिकलाई नागरिकता प्राप्त गर्ने हकबाट वञ्चित गरिने छैन।
- नेपालमा प्रादेशिक पहिचानसहितको एकल सङ्घीय नागरिकता (Single Federal Citizenship with Provincial Identity) को व्यवस्था गरिएको छ।
३.२ धारा ११ – नेपाली नागरिक ठहर्ने (Article 11 – Nepali Citizen)
- धारा ११(१): संविधान प्रारम्भ हुँदाका बखत नेपालको नागरिकता प्राप्त गरेका र यस भाग बमोजिम नागरिकता प्राप्त गर्न योग्य व्यक्तिहरू नेपालको नागरिक हुनेछन्।
- धारा ११(२) – वंशजको आधार (By Descent): संविधान प्रारम्भ हुनुभन्दा अघि वंशजको आधारमा नागरिकता प्राप्त गरेको व्यक्ति वा जन्म हुँदा बाबु वा आमा नेपालको नागरिक रहेको व्यक्ति वंशजको आधारमा नागरिक ठहर्नेछ।
- धारा ११(३): जन्मको आधारमा नागरिकता लिएको व्यक्तिको सन्तानले बाबु–आमा दुवै नेपाली नागरिक भए बालिग भएपछि वंशजको आधारमा नागरिकता पाउनेछ; बाबु विदेशी नागरिक ठहरे अङ्गीकृत नागरिकतामा परिणत हुनेछ।
- धारा ११(४): नेपालभित्र फेला परेको, बाबु–आमाको ठेगान नभएको प्रत्येक नाबालक — बाबु वा आमा फेला नपरेसम्म वंशजको आधारमा नागरिक ठहर्नेछ।
- धारा ११(५): नेपाली आमाबाट नेपालमा जन्म भई नेपालमा नै बसोबास गरेको र बाबुको पहिचान हुन नसकेको व्यक्तिलाई वंशजको आधारमा नागरिकता प्रदान गरिनेछ।
- धारा ११(६): नेपाली नागरिकसँग वैवाहिक सम्बन्ध कायम गरेकी विदेशी महिलाले चाहेमा सङ्घीय कानून बमोजिम अङ्गीकृत नागरिकता (Naturalized Citizenship) लिन सक्नेछ।
- धारा ११(७): विदेशी नागरिकसँग विवाह गरेकी नेपाली महिलाबाट जन्मिएको व्यक्तिले — नेपालमा नै स्थायी बसोबास गरेको र विदेशी मुलुकको नागरिकता प्राप्त नगरेको भए — सङ्घीय कानून बमोजिम नागरिकता पाउनेछ।
- धारा ११(८): यी बाहेक नेपाल सरकारले सङ्घीय कानून बमोजिम अङ्गीकृत नागरिकता प्रदान गर्न सक्नेछ।
- धारा ११(९): नेपाल सरकारले सङ्घीय कानून बमोजिम सम्मानार्थ नागरिकता (Honorary Citizenship) प्रदान गर्न सक्नेछ।
- धारा ११(१०): नेपालभित्र गाभिने गरी कुनै क्षेत्र प्राप्त भएमा त्यस्तो क्षेत्रभित्र बसोबास गरेको व्यक्ति सङ्घीय कानूनको अधीनमा रही नेपालको नागरिक हुनेछ।
३.३ धारा १२–१५ – अन्य नागरिकता व्यवस्था (Articles 12–15)
| धारा | विषय | विवरण |
|---|---|---|
| १२ | वंशीय आधार तथा लैङ्गिक पहिचानसहितको नागरिकता | वंशजको आधारमा नागरिकता प्राप्त गर्ने व्यक्तिले आमा वा बाबुको नामबाट लैङ्गिक पहिचानसहितको नागरिकता प्रमाणपत्र पाउन सक्नेछ। |
| १३ | नागरिकताको प्राप्ति, पुनःप्राप्ति र समाप्ति | यससम्बन्धी अन्य व्यवस्था सङ्घीय कानून बमोजिम हुनेछ। |
| १४ | गैरआवासीय नेपाली (NRN) नागरिकता | सङ्घीय कानून बमोजिम आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक अधिकार उपभोग गर्न पाउने गरी गैरआवासीय नागरिकता प्रदान गर्न सकिनेछ। |
| १५ | अन्य व्यवस्था | प्रत्येक नागरिकको परिचय खुल्ने गरी अभिलेख राख्ने तथा अन्य व्यवस्था सङ्घीय कानून बमोजिम। |
नागरिकताका आधारहरू (Basis of Citizenship)
- वंशजको आधार (By Descent) — धारा ११(२), (४), (५)
- अङ्गीकृत आधार (By Naturalization) — धारा ११(६), (८); (नागरिकता ऐन, २०६३ अनुसार: नेपालमा कम्तीमा १५ वर्ष बसोबास, नेपाली भाषाको ज्ञान, पेशा/व्यवसायमा संलग्न, विदेशी नागरिकता त्यागेको हुनुपर्छ)
- सम्मानार्थ नागरिकता (Honorary) — धारा ११(९)
- महत्वपूर्ण: नेपालमा दोहोरो नागरिकता (Dual Citizenship) को व्यवस्था छैन।
४. भाग ३ – मौलिक हक तथा कर्तव्य (Part 3 – Fundamental Rights and Duties): धारा १६ देखि ४९
संविधानको भाग ३ मा ३१ वटा मौलिक हकहरू (31 Fundamental Rights) धारा १६ देखि ४६ सम्म व्यवस्थित छन्। धारा ४७ मा कार्यान्वयन, धारा ४८ मा कर्तव्य र धारा ४९ मा हकमाथिको प्रतिबन्धको व्यवस्था छ। मौलिक हकहरू न्यायिक रूपमा लागू योग्य (Justiciable) हुन्छन्।
| धारा | मौलिक हक (नेपाली) | Right (English) | मुख्य बुँदा |
|---|---|---|---|
| १६ | गरिमामय जीवन बाँच्न पाउने हक | Right to Live with Dignity | मृत्युदण्ड (फाँसी) दिने कानून बनाउन नपाइने |
| १७ | स्वतन्त्रताको हक | Right to Freedom | विचार/अभिव्यक्ति, भेला, संघ–संस्था, आवतजावत, पेशा–व्यवसायको स्वतन्त्रता |
| १८ | समानताको हक | Right to Equality | कानूनसमक्ष समानता; उत्पत्ति, धर्म, जात, लिङ्ग आदिका आधारमा भेदभाव नगरिने; समान कामको समान पारिश्रमिक; अंशमा समान हक |
| १९ | सञ्चारको हक | Right to Communication | कुनै पनि सञ्चारमाध्यम बन्द गर्न नपाइने |
| २० | न्यायसम्बन्धी हक | Right to Justice | निःशुल्क कानूनी सहायता, न्यायिक सुनुवाइको हक |
| २१ | अपराध पीडितको हक | Right of Crime Victim | पीडितले सूचना, क्षतिपूर्ति र संरक्षण पाउने |
| २२ | यातना विरुद्धको हक | Right against Torture | यातना वा क्रूर व्यवहार गरिन नहुने |
| २३ | निवारक नजरबन्दी विरुद्धको हक | Right against Preventive Detention | कानून बमोजिमबाहेक नजरबन्द गरिन नहुने |
| २४ | छुवाछूत तथा भेदभाव विरुद्धको हक | Right against Untouchability and Discrimination | सार्वजनिक स्थलमा भेदभाव गर्न नपाइने |
| २५ | सम्पत्तिको हक | Right to Property | सम्पत्ति आर्जन, भोगचलन र बेचबिखनको हक; सार्वजनिक प्रयोजनका लागि कानून बमोजिम क्षतिपूर्तिसहित अधिग्रहण गर्न सकिने |
| २६ | धर्म स्वतन्त्रताको हक | Right to Freedom of Religion | अपनाउने, मान्ने र अभ्यास गर्ने स्वतन्त्रता; धर्म परिवर्तन गराउन नपाइने |
| २७ | सूचनाको हक | Right to Information | सार्वजनिक महत्त्वको सूचना पाउने/माग्न पाउने हक |
| २८ | गोपनीयताको हक | Right to Privacy | शरीर, निवास, सम्पत्ति, कागजात, चिठी, इलेक्ट्रोनिक सञ्चारको गोपनीयता |
| २९ | शोषण विरुद्धको हक | Right against Exploitation | बेचबिखन, दासत्व, जबरजस्ती श्रम गराउन नपाइने |
| ३० | स्वच्छ वातावरणको हक | Right to Clean Environment | वातावरण प्रदूषणबाट हुने क्षतिको क्षतिपूर्तिको हक |
| ३१ | शिक्षासम्बन्धी हक | Right relating to Education | आधारभूत तहसम्म अनिवार्य र निःशुल्क, माध्यमिक तहसम्म निःशुल्क शिक्षा |
| ३२ | भाषा र संस्कृतिको हक | Right to Language and Culture | आफ्नो भाषा, लिपि, संस्कृति र सम्पदा संरक्षणको हक |
| ३३ | रोजगारीको हक | Right to Employment | रोजगारदाताबाट सेवा सुविधा पाउने, कानून बमोजिम बेरोजगारी भत्ता |
| ३४ | श्रमको हक | Right to Labor | न्यायपूर्ण पारिश्रमिक, सामाजिक सुरक्षा, श्रमिकको हक |
| ३५ | स्वास्थ्यसम्बन्धी हक | Right relating to Health | आधारभूत स्वास्थ्य सेवा निःशुल्क; आकस्मिक स्वास्थ्य सेवा निःशुल्क |
| ३६ | खाद्यसम्बन्धी हक | Right relating to Food | खाद्यवस्तुमा पहुँचको हक; खाद्य अभावबाट कोही पनि वञ्चित नगरिने |
| ३७ | आवासको हक | Right to Housing | उपयुक्त आवासको हक; बासस्थानबाट जबरजस्ती निकाल्न नपाइने |
| ३८ | महिलाको हक | Rights of Women | वंशीय पहिचानसहितको नागरिकता, प्रजनन स्वास्थ्य, हिंसाविरुद्ध सुरक्षा, सकारात्मक विभेद |
| ३९ | बालबालिकाको हक | Rights of the Child | नाम र पहिचान, आधारभूत आवश्यकता, बालश्रम निषेध |
| ४० | दलितको हक | Rights of Dalits | शिक्षा, स्वास्थ्य, आवास, रोजगारमा विशेष व्यवस्था; भूमिहीन दलितलाई जमिन |
| ४१ | ज्येष्ठ नागरिकको हक | Rights of Senior Citizens | सामाजिक सुरक्षा र राज्यबाट विशेष सुविधा |
| ४२ | सामाजिक न्यायको हक | Right to Social Justice | आरक्षण, समावेशी प्रतिनिधित्व, पहिचानसहितको सामाजिक–सांस्कृतिक विकास |
| ४३ | सामाजिक सुरक्षाको हक | Right to Social Security | असहाय, असाध्य रोगी, एकल महिला, अपाङ्गता भएका, जोखिममा परेकालाई सामाजिक सुरक्षा |
| ४४ | उपभोक्ताको हक | Rights of the Consumer | गुणस्तरीय वस्तु/सेवाको हक; हानि भए क्षतिपूर्तिको हक |
| ४५ | निर्वासन विरुद्धको हक | Right against Exile | कुनै पनि नागरिकलाई नेपालबाट निर्वासित गर्न नपाइने |
| ४६ | संवैधानिक उपचारको हक | Right to Constitutional Remedy | मौलिक हकको संरक्षणका लागि धारा १३३ (सर्वोच्च अदालत) वा १४४ (उच्च अदालत) बमोजिम रिट दायर गर्न पाइने |
४.१ धारा ४७ – मौलिक हकको कार्यान्वयन (Article 47 – Implementation of Fundamental Rights)
- संविधान प्रारम्भ भएको तीन वर्षभित्र मौलिक हकको कार्यान्वयनका लागि आवश्यक कानूनी व्यवस्था गर्ने दायित्व राज्यको हो।
- रोजगारी, खाद्य, आवास, सामाजिक न्यायलगायतका हक उपलब्ध साधन र स्रोतका आधारमा क्रमशः कार्यान्वयन हुनेछन्।
४.२ धारा ४८ – नागरिकका कर्तव्य (Article 48 – Duties of Citizens)
- नेपालको राष्ट्रियता, सार्वभौमसत्ता र अखण्डताको रक्षा गर्नु।
- राष्ट्रप्रति निष्ठावान् रहनु।
- संविधान र कानूनको पालना गर्नु।
- आवश्यक पर्दा राष्ट्रका लागि अनिवार्य सेवा गर्नु।
- कर लगायतका दायित्व पूरा गर्नु।
४.३ धारा ४९ – हकहरूमाथिको प्रतिबन्ध (Article 49 – Restriction on Rights)
- सङ्घीय कानून बमोजिमबाहेक मौलिक हकहरूमा प्रतिबन्ध लगाउन सकिँदैन।
- आपत्कालीन अवस्थामा समेत धारा १६, १८, २०, २१, २२, २४, २६, ४४ र ४६ मा प्रतिबन्ध लगाउन मिल्दैन।
- प्रतिबन्ध लगाउने कानून संविधानको मर्म र भावना प्रतिकूल हुन हुँदैन।
५. भाग ४ – निर्देशक सिद्धान्त, नीति तथा दायित्व (Part 4 – Directive Principles, Policies and Obligations): धारा ५० देखि ५५
निर्देशक सिद्धान्त र नीतिहरू न्यायिक रूपमा लागू गर्न नमिल्ने (Non-justiciable) हुन्छन्, तर राज्यका नीति निर्माण र शासनको मार्गदर्शन गर्ने आधार हुन्।
| धारा | विषय | विवरण |
|---|---|---|
| ५० | राज्यका निर्देशक सिद्धान्त तथा नीतिहरू (Directive Principles and Policies of the State) | राजनीतिक, आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक तथा अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रमा राज्यले अवलम्बन गर्नुपर्ने सिद्धान्त र नीतिहरू। |
| ५१ | राज्यका नीतिहरू (Policies of the State) | राष्ट्रियता, राष्ट्रिय एकता, राजनीतिक–प्रशासनिक प्रणाली, आर्थिक, सामाजिक रूपान्तरण र विकास, कृषि, पर्यटन, उद्योग–वाणिज्य, पूर्वाधार, विज्ञान–प्रविधि तथा वातावरण, अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध र सन्धि–सम्झौता गरी ११ समूहका नीतिहरू। |
| ५२ | राज्यका दायित्वहरू (Obligations of the State) | उपलब्ध साधन र स्रोतको अधिकतम उपयोग गरी हकहरूको उपभोगका लागि क्रमशः अनुकूल अवस्था सिर्जना गर्नु। |
| ५३ | अनुगमन (Monitoring) | निर्देशक सिद्धान्त, नीति र दायित्वको कार्यान्वयनको अनुगमन गर्ने व्यवस्था। |
| ५४ | वार्षिक प्रतिवेदन (Annual Report) | नेपाल सरकारले निर्देशक सिद्धान्त र नीतिको कार्यान्वयनको प्रगतिको वार्षिक प्रतिवेदन सङ्घीय संसदमा पेश गर्नुपर्ने। |
| ५५ | अदालतमा प्रश्न उठाउन नपाइने (Bar on Jurisdiction of Courts) | यस भागमा उल्लेखित कुनै विषय कार्यान्वयन भएको वा नभएको बारे कुनै पनि अदालतमा प्रश्न उठाउन सकिने छैन। |
६. भाग ५ – राज्यको संरचना र राज्य शक्तिको बाँडफाँड (Part 5 – Structure of State and State Power): धारा ५६ देखि ६०
६.१ धारा ५६ – राज्यको संरचना (Article 56 – Structure of State)
- नेपालको राज्यको मूल संरचना तीन तह (Three Levels) को हुनेछ: सङ्घ (Federation), प्रदेश (Province) र स्थानीय तह (Local Level)।
- धारा ५६(३): अनुसूची ४ मा उल्लेख गरिए बमोजिम जिल्लाहरू मिलेर बनेका सात प्रदेश (7 Provinces) रहनेछन्।
- धारा ५६(४): स्थानीय तह अन्तर्गत गाउँपालिका, नगरपालिका र जिल्ला सभा रहनेछन्; गाउँपालिका र नगरपालिकाको वडा सङ्ख्या सङ्घीय कानून बमोजिम।
- धारा ५६(५): सामाजिक, सांस्कृतिक संरक्षण वा आर्थिक विकासका लागि सङ्घीय कानून बमोजिम विशेष, संरक्षित वा स्वायत्त क्षेत्र (Special, Protected or Autonomous Region) कायम गर्न सकिनेछ।
- हाल: ७ प्रदेश, ७७ जिल्ला र ७५३ स्थानीय तह (४६० गाउँपालिका + २९३ नगरपालिका)।
६.२ धारा ५७ – राज्य शक्तिको बाँडफाँडको आधार (Article 57 – Basis of Distribution of State Power)
| तह (Level) | अधिकारको सूची (List of Powers) | धारा |
|---|---|---|
| सङ्घ (Federation) | अनुसूची ५ – सङ्घको एकल अधिकारको सूची (३५ बुँदा) | धारा ५७(१) |
| प्रदेश (Province) | अनुसूची ६ – प्रदेशको अधिकारको सूची (२१ बुँदा) | धारा ५७(२) |
| सङ्घ र प्रदेश (साझा) | अनुसूची ७ – सङ्घ र प्रदेशको साझा अधिकारको सूची (२५ बुँदा) | धारा ५७(३) |
| स्थानीय तह (Local Level) | अनुसूची ८ – स्थानीय तहको अधिकारको सूची (२२ बुँदा) | धारा ५७(४) |
| सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तह (साझा) | अनुसूची ९ – तीनै तहको साझा अधिकारको सूची (१५ बुँदा) | धारा ५७(५) |
६.३ धारा ५८ – व्यवस्थापिका शक्तिको प्रयोग (Article 58 – Exercise of Legislative Power)
- सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तहले आ–आफ्नो सूचीका विषयमा कानून बनाउन सक्छन्।
- साझा सूची (अनुसूची ७ र ९) का विषयमा सङ्घले बनाएको कानून र प्रदेश/स्थानीय तहको कानून बाझिएमा सङ्घको कानून प्रचलनमा रहनेछ।
- प्रदेश र स्थानीय तहको कानून बाझिएमा प्रदेश कानूनले मान्यता पाउनेछ।
६.४ धारा ५९ – करसम्बन्धी व्यवस्था (Article 59 – Provisions relating to Tax)
- प्रत्येक तहले आफ्नो एकल अधिकारको सूचीमा रहेका करहरू लगाउन, उठाउन सक्छ।
- सङ्घले करका दर र सीमा तोक्ने, राजस्व बाँडफाँड सङ्घीय कानून बमोजिम हुने।
६.५ धारा ६० – ऋण, अनुदान र जमानत (Article 60 – Loans, Grants and Guarantees)
- सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तहले सङ्घीय कानून बमोजिम ऋण लिन, अनुदान प्राप्त गर्न र जमानत दिन सक्छन्।
तीन तहको शासन संरचना झलक (Three-Tier Governance at a Glance)
| तह | कार्यपालिका (Executive) | व्यवस्थापिका (Legislature) | सदस्य सङ्ख्या |
|---|---|---|---|
| सङ्घ (Federal) | मन्त्रिपरिषद् (प्रधानमन्त्री नेतृत्व) | सङ्घीय संसद्: प्रतिनिधि सभा + राष्ट्रिय सभा | २७५ + ५९ |
| प्रदेश (Provincial) | प्रदेश मन्त्रिपरिषद् (मुख्यमन्त्री नेतृत्व) | प्रदेश सभा (एक सदनात्मक) | कुल ३३० |
| स्थानीय (Local) | गाउँ/नगर कार्यपालिका (प्रमुख/अध्यक्ष नेतृत्व) | गाउँसभा / नगरसभा | ७५३ स्थानीय तह |
७. अनुसूचीहरू (Schedules 1–9)
नेपालको संविधानमा ९ वटा अनुसूची छन्। तल अनुसूची १ देखि ९ सम्मको विस्तृत विवरण दिइएको छ।
| अनुसूची (Schedule) | विषय (Subject) | सम्बन्धित धारा (Related Article) |
|---|---|---|
| १ | नेपालको राष्ट्रिय झण्डा (National Flag) | धारा ८(२) |
| २ | नेपालको राष्ट्रिय गान (National Anthem) | धारा ९(१) |
| ३ | नेपालको निशान छाप (Coat of Arms) | धारा ९(२) |
| ४ | प्रदेश र प्रदेशभित्र रहने जिल्लाहरूको सूची (Provinces and Districts) | धारा ५६(३) |
| ५ | सङ्घको अधिकारको सूची (Federal Powers – 35 items) | धारा ५७(१), १०९ |
| ६ | प्रदेशको अधिकारको सूची (Provincial Powers – 21 items) | धारा ५७(२) |
| ७ | सङ्घ र प्रदेशको साझा अधिकारको सूची (Concurrent Powers: Federation & Province – 25 items) | धारा ५७(३) |
| ८ | स्थानीय तहको अधिकारको सूची (Local Level Powers – 22 items) | धारा ५७(४) |
| ९ | सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तहको साझा अधिकारको सूची (Concurrent Powers of all three levels – 15 items) | धारा ५७(५) |
७.१ अनुसूची १ – राष्ट्रिय झण्डा (Schedule 1 – National Flag)
- नेपालको झण्डा विश्वकै एकमात्र गैर-आयताकार (Non-rectangular) राष्ट्रिय झण्डा हो — दुईवटा त्रिकोण मिलेर बनेको।
- झण्डाको पृष्ठभूमि क्रिमसन रातो (गाढा रातो) र छेउमा सेतो रङको किनारा हुन्छ।
- माथिल्लो त्रिकोणमा अर्धचन्द्र (आठ किर्ण) र तल्लो त्रिकोणमा सूर्य (बाह्र किर्ण) रातो रङका बीच सेता रङमा हुन्छन्।
- अर्थ: रातो रङ — बहादुरी र विजय; अर्धचन्द्र — शीतलता र हिमालयको चिसो हावापानी; सूर्य — गर्मी र तराईको उष्ण हावापानी; दुई त्रिकोण — हिन्दु र बौद्ध धर्मबीचको सद्भाव।
- झण्डा बनाउने ज्यामितीय विधि (विस्तृत निर्देशनसहित) पनि अनुसूची १ मै उल्लेख छ।
- यो झण्डा २०१९ सालदेखि नै प्रचलनमा छ (नेपालको संविधान २०१९ बाट संवैधानिक मान्यता)।
७.२ अनुसूची २ – राष्ट्रिय गान (Schedule 2 – National Anthem)
- नेपालको राष्ट्रिय गान: "सयौं थुङ्गा फूलका हामी, एउटै नेपाली..."
- रचनाकार (गितकार): कवि प्रदीपकुमार राई (व्यकुल माइला)।
- सङ्गीत (सुर): अम्बर गुरुङ।
- संविधानको अनुसूची २ मा गानको पहिलो दुई पङ्क्ति र अन्तिम पङ्क्ति समेटिएको छ।
- यो गान ३ अगस्ट २००७ (2064) मा अन्तरिम व्यवस्थापिका–संसद्बाट राष्ट्रिय गानका रूपमा घोषणा गरिएको हो; पुरानो राष्ट्रिय गान "श्रीमान् गम्भीर" खारेज भयो।
- BBC ले सन् २०१६ को रियो ओलम्पिकसम्बन्धी सूचीमा नेपालको राष्ट्रिय गानलाई विश्वकै तेस्रो आकर्षक राष्ट्रिय गान भनी स्थान दिएको थियो।
७.३ अनुसूची ३ – निशान छाप (Schedule 3 – Coat of Arms)
निशान छापमा निम्न तत्त्वहरू छन्:
- माथि नेपालको सेतो नक्सा।
- सगरमाथा, हरियो पहाड र पहेँलो तराईले नेपालको भौगोलिक विविधता जनाउँछ।
- लालीगुराँसका दुई गुच्छा (राष्ट्रिय फूल) को मालाले घेरिएको।
- बीचमा पुरुष र महिलाबीच हात मिलाइ — लिङ्ग समानता र राष्ट्रिय एकताको प्रतीक।
- तल सेतो पट्टीमा संस्कृत श्लोक: "जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी" — अर्थ: आमा र मातृभूमि स्वर्गभन्दा पनि महान् छन्।
- (दोस्रो संशोधन, २०७७ पछि निशान छापको नक्सामा कालापानी, लिम्पियाधुरा र लिपुलेक समेटिएको छ।)
७.४ अनुसूची ४ – प्रदेश र जिल्लाहरूको सूची (Schedule 4 – Provinces and Districts)
| क्र.सं. | प्रदेश (Province) | राजधानी (Capital) | जिल्ला सङ्ख्या |
|---|---|---|---|
| १ | कोशी (कोशी प्रदेश) | विराटनगर (मोरङ) | १४ |
| २ | मधेश | जनकपुरधाम (धनुषा) | ८ |
| ३ | बागमती | हेटौँडा (मकवानपुर) | १३ |
| ४ | गण्डकी | पोखरा (कास्की) | ११ |
| ५ | लुम्बिनी | देउखुरी, दाङ | १२ |
| ६ | कर्णाली | वीरेन्द्रनगर (सुर्खेत) | १० |
| ७ | सुदूरपश्चिम | गोदावरी, धनगढी (कैलाली) | ९ |
| जम्मा | ७७ जिल्ला | ||
७.५ अनुसूची ५ – सङ्घको अधिकारको सूची (Schedule 5 – List of Federal Power) — ३५ बुँदा
धारा ५७(१) अनुसार सङ्घको अधिकार यस सूचीका विषयसँग सम्बन्धित हुनेछ। मुख्य बुँदाहरू:
| बुँदा | विषय |
|---|---|
| १ | रक्षा र सेनासम्बन्धी (राष्ट्रिय एकता, भौगोलिक अखण्डताको संरक्षण, राष्ट्रिय सुरक्षा) |
| २ | युद्ध र प्रतिरक्षा |
| ३ | हातहतियार, खरखजाना, कारखाना तथा उत्पादनसम्बन्धी |
| ४ | केन्द्रीय प्रहरी, सशस्त्र प्रहरी बल, राष्ट्रिय गुप्तचर तथा अनुसन्धान, शान्ति सुरक्षा |
| ५ | केन्द्रीय योजना, केन्द्रीय बैंक, वित्तीय नीति, मुद्रा र बैंकिङ, मौद्रिक नीति, विदेशी अनुदान, सहयोग र ऋण |
| ६ | हवाई उड्डयन, अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल |
| २० | राष्ट्रिय यातायात नीति, रेल तथा राष्ट्रिय लोकमार्गको व्यवस्थापन |
| २१ | सर्वोच्च अदालत, उच्च अदालत, जिल्ला अदालत तथा न्याय प्रशासनसम्बन्धी कानून |
| २२ | नागरिकता, राहदानी, भिसा, अध्यागमन |
| २३ | बौद्धिक सम्पत्ति (पेटेन्ट, डिजाइन, ट्रेडमार्क र प्रतिलिपि अधिकार समेत) |
| २५ | नाप–तौल |
| २६ | खानी उत्खनन |
| ३१ | सुरक्षित छापाखाना |
| ३२ | सामाजिक सुरक्षा र गरिबी निवारण |
| … | (गरी ३५ बुँदा — अन्यमा परराष्ट्र मामिला, केन्द्रीय तथ्याङ्क, अन्तर्राष्ट्रिय सीमा, राष्ट्रिय वन तथा संरक्षित क्षेत्र, भन्सार/भ्याट/आयकर जस्ता केन्द्रीय कर आदि पर्छन्) |
७.६ अनुसूची ६ – प्रदेशको अधिकारको सूची (Schedule 6 – List of Provincial Power) — २१ बुँदा
- प्रदेश स्तरको प्रहरी प्रशासन तथा शान्ति सुरक्षा।
- प्रदेश सरकारका सेवा र आयोगसम्बन्धी व्यवस्था।
- बुँदा ७: प्रदेश स्तरको विद्युत्, सिँचाइ र खानेपानी सेवा, परिवहन।
- बुँदा ८: प्रदेश विश्वविद्यालय, उच्च शिक्षा, पुस्तकालय, सङ्ग्रहालय।
- बुँदा ९: स्वास्थ्य सेवा।
- बुँदा १०: प्रदेश सभा, प्रदेश मन्त्रिपरिषद्सम्बन्धी।
- बुँदा ११: प्रदेशभित्रको व्यापार।
- बुँदा १८: भाषा, लिपि, संस्कृति, ललितकला र धर्मको संरक्षण र प्रयोग।
- बुँदा १९: प्रदेशभित्रको राष्ट्रिय वन, जल उपयोग तथा वातावरण व्यवस्थापन।
- बुँदा २०: कृषि तथा पशु विकास, कलकारखाना, औद्योगीकरण, व्यापार व्यवसाय, यातायात।
- अन्य: प्रदेश कर (जग्गा रजिस्ट्रेसन शुल्क, मनोरञ्जन कर, विज्ञापन कर, कृषि आयमा कर, सवारी कर, पर्यटन शुल्क आदि)।
७.७ अनुसूची ७ – सङ्घ र प्रदेशको साझा अधिकारको सूची (Schedule 7 – Concurrent Powers) — २५ बुँदा
- आर्थिक तथा सामाजिक योजना, तथ्याङ्क; सामाजिक सुरक्षा र गरिबी निवारण; श्रम तथा रोजगार; शिक्षा नीति, पुस्तकालय, सङ्ग्रहालय; स्वास्थ्य नीति र स्वास्थ्य सेवा; सञ्चार, सूचना प्रविधि; कृषि, वन, वातावरण; खानी, उद्योग, व्यापार; यातायात र सडक; सहकारी, पर्यटन आदि २५ बुँदा।
- साझा विषयमा सङ्घ र प्रदेश दुवैले कानून बनाउन सक्छन्; बाझिएमा सङ्घको कानून प्रचलनमा रहन्छ।
७.८ अनुसूची ८ – स्थानीय तहको अधिकारको सूची (Schedule 8 – List of Local Level Power) — २२ बुँदा
- गाउँपालिका, नगरपालिकासम्बन्धी कानून निर्माण र स्थानीय सेवाको व्यवस्था।
- स्थानीय करहरू: घरजग्गा कर, मनोरञ्जन कर, सवारी कर, विज्ञापन कर, व्यापार कर, जग्गा रजिस्ट्रेसन शुल्क, स्थानीय सेवा शुल्क आदि।
- गाउँपालिका/नगरपालिका प्रहरी र स्थानीय सेवा प्रशासन।
- स्थानीय स्तरको तथ्याङ्क र अभिलेख; स्थानीय योजना र कार्यक्रम।
- स्थानीय पूर्वाधार: गाउँ सडक, स्थानीय खानेपानी, स्थानीय कृषि, पशुसेवा, सिँचाइ।
- स्थानीय माध्यमिक शिक्षा, आधारभूत स्वास्थ्य र सरसफाइ; स्थानीय सञ्चार, पुस्तकालय, सङ्ग्रहालय, खेलकुद।
- स्थानीय बजार, मेला, मनोरञ्जन; स्थानीय सहकारी; स्थानीय विपद् व्यवस्थापन; स्थानीय तहभित्रको वन, पानी र वातावरण।
७.९ अनुसूची ९ – सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तहको साझा अधिकारको सूची (Schedule 9 – Concurrent Powers of All Three Levels) — १५ बुँदा
- शिक्षा नीति र संस्था; स्वास्थ्य नीति र सेवा; कृषि र वन नीति; पर्यटन; खानी; यातायात र सडक नीति; सिँचाइ; कृषि तथा पशुसेवा; रेडियो, टेलिभिजन, टेलिफोन नीति; सहकारी; रोजगार र बेरोजगारी तथ्याङ्क; वातावरण र सरसफाइ; उद्योग नीति आदि १५ बुँदा।
- यी विषयमा तीनै तहको साझा अधिकार हुन्छ; कानून बाझिएमा माथिल्लो तहको कानूनले मान्यता पाउँछ।
८. लोकसेवा आयोग (PSC) परीक्षाका लागि अति महत्त्वपूर्ण बुँदाहरू (Most Important Facts for Exam)
- संविधान जारी मिति: २०७२ असोज ३ (20 September 2015) — संविधान दिवस।
- अङ्ग: ३५ भाग, ३०८ धारा, ९ अनुसूची।
- संविधानसभाबाट पारित: २०७२ भदौ ३०, दुई तिहाइभन्दा बढी मतले।
- जारी गर्ने राष्ट्रपति: डा. रामवरण यादव (तत्कालीन)।
- संशोधन: २ पटक — पहिलो २०७२ फागुन १६ (धारा ४२, ८४, २८६); दोस्रो २०७७ असार ४ (नयाँ नक्सा)।
- नेपाल राज्यको परिभाषा: धारा ४।
- धर्मनिरपेक्षको व्याख्या: धारा ५।
- सबै मातृभाषा = राष्ट्रभाषा: धारा ६।
- सरकारी भाषा (नेपाली, देवनागरी): धारा ७।
- झण्डा–गान–निशान छाप: अनुसूची १, २, ३ (धारा ८ र ९)।
- एकल सङ्घीय नागरिकता (प्रादेशिक पहिचानसहित): धारा १०।
- मौलिक हक: ३१ वटा (धारा १६–४६); दायित्व धारा ४८; प्रतिबन्ध धारा ४९।
- निर्देशक सिद्धान्त न्यायिक रूपले लागू गर्न नमिल्ने: धारा ५५।
- तीन तहको संरचना: धारा ५६ — सङ्घ, प्रदेश, स्थानीय तह।
- अधिकार बाँडफाँड: अनुसूची ५ (सङ्घ–३५), ६ (प्रदेश–२१), ७ (सङ्घ+प्रदेश साझा–२५), ८ (स्थानीय–२२), ९ (तीनै तह साझा–१५)।
- अनुसूची ४: ७ प्रदेश र ७७ जिल्ला (सबैभन्दा धेरै जिल्ला: कोशी–१४, सबैभन्दा थोरै: मधेश–८)।
- राष्ट्रिय गान: "सयौं थुङ्गा फूलका हामी" — गितकार: व्यकुल माइला (प्रदीपकुमार राई); सङ्गीत: अम्बर गुरुङ।
- निशान छापको आदर्श वाक्य: "जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी"।
नोट: यो सामग्री लोकसेवा आयोग (PSC), नासु, खरिदार, शाखा अधिकृत, इन्जिनियरिङ सेवा लगायतका प्रतियोगितात्मक परीक्षाको तयारीका लागि तयार पारिएको हो। विस्तृत तथा आधिकारिक अध्ययनका लागि नेपाल कानून आयोग वा सङ्घीय संसद् को आधिकारिक प्रकाशन पनि सन्दर्भ गर्नुहोस्।